Przejdź do treści
PL

Lekcja 2 z 8 · 6 min · +100 XP

Jakie masz prawa, gdy AI decyduje o tobie?

Zautomatyzowane podejmowanie decyzji oznacza, że komputer decyduje o tobie bez realnego udziału człowieka, np. o kredycie. Według RODO przy ważnych decyzjach możesz żądać informacji, przedstawić swoje zdanie, poprosić o sprawdzenie przez człowieka i zakwestionować wynik. W Polsce bank na twój wniosek musi też na piśmie wyjaśnić, jak ocenił twoją zdolność kredytową.

▶ Wypróbuj

Dlaczego to ważne

Algorytmy już pomagają decydować, kto dostanie kredyt, rozmowę o pracę albo mieszkanie. Mogą być szybkie i uczciwe albo błędne i stronnicze. Znając swoje prawa, zamieniasz ciche „odrzucono” w decyzję, którą możesz podważyć.

W 6 minut nauczysz się

  • Szybka odmowa bez słowa wyjaśnienia często jest automatyczna, więc zapytaj.
  • Poproś o powody, sprawdzenie przez człowieka i drogę odwołania.
  • Sprawdź swoje dane, pisz prośby na piśmie i zachowuj kopie.

Co przećwiczysz

  1. Kto naprawdę zdecydował?

    Dotknij każdej karty, żeby zobaczyć, co to dla ciebie znaczy.

    🤖 Wyłącznie automatycznie
    Decyzję podejmuje komputer i żaden człowiek realnie jej nie sprawdza. Wtedy włączają się szczególne prawa.
    🖱️ Pieczątka
    Człowiek klika „zatwierdź” przy wszystkim, co podpowie system, bez władzy i czasu, by się nie zgodzić. To dalej decyzja automatyczna.
    ⚖️ Istotny skutek
    Prawa mają największe znaczenie przy decyzjach z realnym skutkiem: kredyt, praca, świadczenia, mieszkanie, miejsce w szkole.
    🔎 Profilowanie
    Używanie twoich danych, by przewidzieć coś o tobie, np. czy spłacisz kredyt albo jak dobrze będziesz pracować. Często zasila decyzje automatyczne.

  2. Przeczytaj odmowę

    E-mail z odmową dla Agnieszki. Dotknij każdej części, która pomaga jej skorzystać z praw.

    NovaBank Kredyty
    Dziękujemy za złożenie wniosku w NovaBanku.
    Nie możemy teraz zaproponować Pani kredytu. Decyzja została podjęta automatycznie.
    Główne powody: krótka historia kredytowa, wysokie saldo na karcie.
    Może Pani poprosić, by decyzję ponownie rozpatrzył pracownik banku.
    Aby przekazać więcej informacji lub zakwestionować decyzję, odpowiedz w ciągu 30 dni.

  3. Co mogą zrobić?

    Trzy osoby, trzy automatyczne decyzje.

    1. Automatyczny filtr CV odrzucił zgłoszenie Pawła do pracy. Co może zrobić?

      • Zapytać, jak zapadła decyzja, i poprosić o sprawdzenie przez człowieka (Odpowiedź)
      • Nic, decyzja komputera jest ostateczna

    2. Bank odmówił Tomaszowi karty kredytowej. Co może dostać, jeśli o to poprosi?

      • Pisemne wyjaśnienie, co wpłynęło na ocenę jego zdolności kredytowej (Odpowiedź)
      • Pełną kopię algorytmu banku

    3. Kierowniczka zatwierdza każdy wynik AI, nie czytając go. Czy człowiek bierze udział?

      • Nie realnie, więc to dalej decyzja automatyczna (Odpowiedź)
      • Tak, przecież ktoś kliknął przycisk

  4. Odmowa? Zrób tak

    Komputer ci odmówił. Ułóż kroki w sensownej kolejności.

    1. Przeczytaj decyzję, zanotuj powody i termin
    2. Sprawdź, czy dane o tobie są poprawne
    3. Poproś na piśmie o sprawdzenie przez człowieka i przedstaw swoje zdanie
    4. Zachowaj kopie wszystkiego i daty
    5. Brak uczciwej odpowiedzi? Złóż reklamację w firmie, potem skargę do organu

Zapamiętaj

Komputer powiedział „nie”? Zwykle możesz zapytać dlaczego i poprosić, by człowiek spojrzał jeszcze raz.

Najważniejsze fakty

  • Art. 22 RODO daje prawo, by nie podlegać decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, która wywołuje skutki prawne lub podobnie istotnie wpływa na człowieka, z wyjątkami, np. umowa, przepis prawa albo wyraźna zgoda. · Źródło: Ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO, 2016/679), art. 22
  • Gdy taka decyzja jest dozwolona, firma musi zapewnić co najmniej prawo do interwencji człowieka, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania decyzji. · Źródło: RODO (2016/679), art. 22 ust. 3
  • W 2023 r. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że sama ocena punktowa (scoring) może być decyzją automatyczną, gdy kredytodawcy w dużej mierze opierają na niej przyznanie lub odmowę kredytu. · Źródło: Trybunał Sprawiedliwości UE, sprawa C-634/21 (SCHUFA), 7 grudnia 2023
  • W Polsce bank na wniosek osoby ubiegającej się o kredyt musi na piśmie wyjaśnić ocenę jej zdolności kredytowej, w tym czynniki, które na nią wpłynęły, najpóźniej w ciągu 30 dni. Dla konsumentów jest to bezpłatne. · Źródło: Ustawa Prawo bankowe, art. 70a
  • Sprawdzenie przez człowieka liczy się tylko wtedy, gdy osoba sprawdzająca ma władzę i możliwość zmiany decyzji. Sama pieczątka nie wystarczy. · Źródło: Europejska Rada Ochrony Danych (EROD), wytyczne w sprawie zautomatyzowanego podejmowania decyzji i profilowania

Aktualizacja:

Częste pytania

Czy mogę zażądać, by decyzję automatyczną sprawdził człowiek?

Zwykle tak, przy decyzjach o skutkach prawnych lub podobnie istotnych, np. o kredycie czy pracy. Napisz do firmy, a ona powinna wyjaśnić, jak to zrobić.

Czy mam prawo do wyjaśnienia decyzji AI?

Według RODO możesz dostać istotne informacje o tym, jak zapadła ważna decyzja automatyczna. Bank musi też na twój wniosek wyjaśnić na piśmie ocenę twojej zdolności kredytowej.

Czy bank może odmówić kredytu bez podania przyczyny?

Bank nie musi udzielić kredytu, ale na twój wniosek musi na piśmie wyjaśnić, jakie czynniki wpłynęły na ocenę twojej zdolności kredytowej. Wniosek możesz złożyć w ciągu roku.

Gdzie złożyć skargę na decyzję automatyczną?

Najpierw złóż reklamację w firmie. Gdy chodzi o twoje dane osobowe, możesz złożyć skargę do UODO, a w sprawach konsumenckich bezpłatnie poradzi UOKiK. W konkretnej sprawie zasięgnij niezależnej porady.

Powiązane pojęcia